महेश्वर महर्जन
काठमाडौँ — पछिल्लो समय विश्वभर बढ्दो फोहोर व्यवस्थापन समस्यालाई समाधान गर्ने नयाँ प्रविधिको रूपमा पाइरोलाइसिस (Pyrolysis) प्रविधि चर्चामा आएको छ। यस प्रविधिमार्फत पुराना टायर, प्लास्टिक तथा तेलयुक्त फोहोरलाई उपयोगी इन्धन र अन्य सामग्रीमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।
पाइरोलाइसिस भनेको अक्सिजनको अभावमा जैविक पदार्थलाई उच्च तापक्रम (करिब ५०० डिग्री सेल्सियस वा सोभन्दा माथि) मा तताएर त्यसलाई टुक्र्याउने प्रक्रिया हो। यस क्रममा पदार्थ जल्दैन, बरु बिस्तारै विघटन भई तीन मुख्य उत्पादन दिन्छ— तरल इन्धन (बायो-तेल), ठोस पदार्थ (कार्बन ब्ल्याक वा चार) र ग्यास (सिङ्ग्यास)।
विशेषगरी प्रयोग भइसकेका टायरलाई पुनःप्रयोग गर्न यो प्रविधि निकै प्रभावकारी मानिएको छ। टायरबाट करिब ४५ प्रतिशत इन्धन तेल, ३० प्रतिशत कार्बन ब्ल्याक, १५ प्रतिशत फलामे तार र १० प्रतिशत ग्यास उत्पादन हुने बताइएको छ। त्यस्तै, प्लास्टिक फोहोरबाट ५० देखि ७५ प्रतिशतसम्म इन्धन तेल उत्पादन गर्न सकिन्छ। तेलयुक्त फोहोर (oil sludge) बाट पनि करिब ६० प्रतिशत इन्धन निकाल्न सकिने जानकारी दिइएको छ।
यस प्रविधिको सबैभन्दा ठूलो फाइदा भनेको फोहोर व्यवस्थापनसँगै ऊर्जा उत्पादन गर्नु हो। उत्पादन हुने ग्यासलाई पुनः तताउने प्रक्रियामा प्रयोग गर्न सकिने भएकाले ऊर्जा बचत पनि हुन्छ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार, नेपाल जस्ता विकासशील देशमा बढ्दो प्लास्टिक र टायर फोहोर व्यवस्थापनका लागि पाइरोलाइसिस प्रविधि प्रभावकारी विकल्प बन्न सक्छ। यसले वातावरण प्रदूषण घटाउनुका साथै वैकल्पिक इन्धन उत्पादनमा समेत टेवा पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
यसरी, आधुनिक प्रविधिको प्रयोगबाट फोहोरलाई स्रोतमा बदल्ने प्रयास विश्वभर बढ्दै गएको छ।
