मनभित्रको आगो: ससानो विवाद किन बन्दैछ जीवन अन्त्य गर्ने निर्णय?

अघि त्रिपुरेश्वरमा एक युवा पठाओ राइडरले आत्मदाहको प्रयास गरे, उपचारकै क्रममा उनको मृत्यु भयो। त्यसलगत्तै सर्लाहीमा ३५ वर्षीय विवेक मण्डलले शरीरमा पेट्रोल खन्याएर आत्मदाहको प्रयास गरे र अहिले पनि गम्भीर अवस्थामा उपचाररत छन्। शनिबार बिहान काठमाडौंको बुद्धनगरमा ४५ वर्षीय आश्विन राउतले पनि आफ्नै शरीरमा आगो लगाउने प्रयास गरे। दुई - तीन दिनभित्र भएका यी तीन घटनाले नेपाली समाजमा बढ्दो मानसिक तनाव, निराशा र आवेगपूर्ण निर्णयप्रति गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

आत्मदाहका घटनाहरू फरक–फरक कारणसँग जोडिए पनि एउटा समान पक्ष देखिन्छ—समस्याको समाधानभन्दा आत्मविनाशलाई अन्तिम विकल्प ठान्ने मनोवृत्तिको वृद्धि। त्रिपुरेश्वरको घटनामा ट्राफिक कारबाहीपछि उत्पन्न विवाद, सर्लाहीको घटनामा व्यक्तिगत कारण र बुद्धनगरको घटनामा पारिवारिक विवाद प्रारम्भिक रूपमा देखिए पनि यी सबै घटनाले मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक समर्थन र भावनात्मक नियन्त्रणको अभावतर्फ संकेत गर्छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार आत्मदाह वा आत्महत्याको प्रयास प्रायः एकै कारणले हुँदैन। आर्थिक दबाब, पारिवारिक तनाव, सामाजिक अपमानको अनुभूति, भविष्यप्रतिको अन्योल तथा मानसिक स्वास्थ्य समस्याले व्यक्तिलाई चरम निर्णयतर्फ धकेल्न सक्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दो महँगी, बेरोजगारी, ऋणको बोझ र सामाजिक सञ्जालबाट सिर्जित दबाबले पनि धेरै मानिसमा निराशा बढाएको विश्लेषण गरिन्छ।

समाजशास्त्रीहरू भन्छन्, विवाद वा तनावका बेला परिवार, साथीभाइ र समुदायबाट समयमै साथ र संवाद पाउन सके धेरै दुःखद घटना रोक्न सकिन्छ। मानसिक स्वास्थ्यलाई अझै पनि लुकाएर राख्ने वा कमजोरीका रूपमा हेर्ने सामाजिक सोचका कारण धेरै व्यक्ति समयमै परामर्श लिन पुग्दैनन्।

यी शृङ्खलाबद्ध घटनाले राज्यलाई पनि गम्भीर चुनौती दिएको छ। मानसिक स्वास्थ्य सेवा स्थानीय तहसम्म सहज बनाउन, संकटमा परेकालाई तत्काल मनोसामाजिक परामर्श उपलब्ध गराउन र आत्महत्या रोकथामसम्बन्धी जनचेतना अभियान प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्ने आवश्यकता अझ स्पष्ट भएको छ।

साना–ठूला असहमतिलाई जीवनको अन्त्यसँग जोड्ने प्रवृत्ति कुनै पनि समाजका लागि चिन्ताजनक संकेत हो। समस्याबाट भाग्ने होइन, संवाद, सहारा र उपचारमार्फत समाधान खोज्ने वातावरण निर्माण गर्न राज्य, परिवार र समाज सबैको साझा जिम्मेवारी रहेको देखिन्छ।