विश्व सम्पदामा जानकी मन्दिर किन अटेन ? सरकारी उदासीनता, अव्यवस्थित सहरीकरण र मौलिकता संकट मुख्य बाधा

जनकपुरधामस्थित जानकी मन्दिर लाई UNESCO को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गराउन एक दशकदेखि प्रयास भइरहे पनि सरकारी ढिलासुस्ती, अव्यवस्थित सहरीकरण र सम्पदाको मौलिकतामाथि भएको हस्तक्षेपका कारण प्रक्रिया अझै निष्कर्षमा पुग्न सकेको छैन।

मुगल, राजपुताना र मिथिला शैलीको मिश्रित वास्तुकलामा निर्मित १ सय १५ वर्ष पुरानो जानकी मन्दिरलाई विश्व सम्पदामा सूचीकृत गराउन आवश्यक प्रक्रियागत काम अघि बढाइएको भए पनि तीन तहका सरकारबीच समन्वय अभाव र संरक्षणसम्बन्धी कमजोरी मुख्य चुनौती बनेका छन्।

विश्व सम्पदामा सूचीकृत हुनुअघि मन्दिर वरपरको क्षेत्रलाई “संरक्षित स्मारक क्षेत्र” घोषणा गर्नुपर्ने प्रावधान छ। तर लामो समयसम्म यो प्रक्रिया अघि बढ्न सकेन। अहिले मात्रै पुरातत्व विभागले मन्दिर आसपासको क्षेत्रलाई संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणा गर्ने तयारी थालेको छ।

मन्दिर वरपर बढ्दो सहरीकरण, अनियन्त्रित बजार विस्तार र अव्यवस्थित बसोबासले पनि विश्व सम्पदाको मापदण्ड पूरा गर्न कठिन बनाएको विज्ञहरू बताउँछन्। विश्व सम्पदाका लागि सम्पदाको मौलिक स्वरूप र ऐतिहासिक पहिचान सुरक्षित रहनु अनिवार्य मानिन्छ।

तर पछिल्ला वर्षहरूमा मन्दिर परिसरमा गरिएको अवैज्ञानिक निर्माण र मर्मतसम्भारले यसको मौलिकतामै असर पुगेको आरोप लाग्दै आएको छ। पुरातत्व विभागको पर्याप्त परामर्शबिनै मार्बल, ग्रेनाइट र आधुनिक संरचना जडान गरिनुका साथै विद्युतीकरणका क्रममा मन्दिरका भित्तामा ड्रिलिङ गरिएकाले ऐतिहासिक स्वरूप प्रभावित भएको स्थानीयको गुनासो छ।

संरक्षणभन्दा निर्माणमा बढी ध्यान दिइएको तथा व्यवस्थापन पक्षले पारदर्शी ढंगले काम नगरेको आरोपसमेत उठिरहेको छ। मन्दिरको आम्दानी–खर्च सार्वजनिक नगर्ने र संरक्षण योजनामा दीर्घकालीन दृष्टिकोण नदेखिएको आलोचकहरूको भनाइ छ।

सरकारले भने अहिले UNESCO मा पेश गर्न आवश्यक कागजात, ऐतिहासिक प्रमाण र संरक्षणसम्बन्धी योजना तयार पार्ने काम भइरहेको जनाएको छ। स्थानीय तह, पुरातत्व विभाग र केन्द्र सरकारबीच समन्वय गरेर प्रक्रिया अघि बढाइएको दाबी गरिएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार जानकी मन्दिर विश्व सम्पदामा सूचीकृत भए मिथिला संस्कृति अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा थप स्थापित हुने, धार्मिक पर्यटन विस्तार हुने तथा जनकपुर क्षेत्रको आर्थिक गतिविधिमा ठूलो टेवा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

सूचीकृत हुन नसक्नुका मुख्य कारण

• तीन तहका सरकारबीच समन्वय अभाव

  संघ, प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच स्पष्ट जिम्मेवारी तथा साझा प्रतिबद्धताको कमी देखिएको छ।

• संरक्षित स्मारक क्षेत्र घोषणा ढिलाइ

  विश्व सम्पदामा समावेश हुनुअघि सम्पदाको वरिपरिको क्षेत्रलाई “संरक्षित स्मारक क्षेत्र” घोषणा गर्नुपर्छ। तर यो प्रक्रिया लामो समयसम्म अधुरो रह्यो।

• अनियन्त्रित सहरीकरण र बजारीकरण

  मन्दिर वरिपरि अनियोजित घर निर्माण, व्यापारिक विस्तार र अव्यवस्थित बसोबासले सम्पदाको मौलिकता प्रभावित गरेको छ।

• अवैज्ञानिक निर्माण र मर्मतसम्भार

  मन्दिर परिसरमा पुरातत्व विभागको सल्लाहबिनै मार्बल, ग्रेनाइट, टायल जडान तथा ड्रिलिङ गरी विद्युतीकरण गरियो, जसले ऐतिहासिक स्वरूपमा असर पुर्‍यायो।

• मौलिकता संरक्षणमा कमजोरी

  विश्व सम्पदाका लागि सम्पदाको “Originality” र “Authenticity” जोगिनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। जानकी मन्दिरमा भएका आधुनिक हस्तक्षेपले यही पक्ष कमजोर बनाएको छ।

• मन्दिर व्यवस्थापनमा पारदर्शिताको अभाव

  आम्दानी–खर्च सार्वजनिक नगर्ने, संरक्षणभन्दा निर्माणमा बढी ध्यान दिने प्रवृत्तिले पनि आलोचना बढाएको छ।

• आवश्यक कागजात र प्रक्रिया अपूर्ण

  UNESCO मा पठाउनुपर्ने पूर्ण “Nomination File” तथा प्राविधिक दस्तावेज तयार पार्न ढिलाइ भएको छ।

• राजनीतिक एजेन्डामै सीमित बहस

  हरेक चुनावमा विषय उठे पनि दीर्घकालीन कार्यान्वयनमा निरन्तरता देखिएको छैन।