महेश्वर महर्जन
काठमाडौं — अन्तरिक्ष विज्ञानमा नयाँ तर सनसनीपूर्ण खोज सार्वजनिक भएको छ। वैज्ञानिकहरूले हाम्रो सौर्यमण्डल बाहिरबाट आएको दुर्लभ अन्तरतारकीय धूमकेतु 3I/ATLAS मा पृथ्वी वा सौर्यमण्डलका अन्य धूमकेतुहरूमा कहिल्यै नदेखिएको स्तरको “भारी पानी” (Heavy Water) फेला पारेका छन्। यस खोजले अन्य ग्रह प्रणालीहरू हाम्रो सौर्यमण्डलभन्दा कति फरक परिस्थितिमा बनेका रहेछन् भन्नेबारे महत्वपूर्ण संकेत दिएको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ।
University of Michigan नेतृत्वको अनुसन्धान टोलीले गरेको अध्ययन अनुसार 3I/ATLAS मा ड्युटेरियम (Deuterium) नामक भारी हाइड्रोजनको मात्रा अत्यन्तै उच्च भेटिएको हो। ड्युटेरियम भएको पानीलाई वैज्ञानिकहरूले “भारी पानी” भन्छन्। सामान्य पानीमा हाइड्रोजनमा केवल एक प्रोटोन हुन्छ भने ड्युटेरियममा प्रोटोनसँगै न्यूट्रोन पनि हुने भएकाले यसको रासायनिक गुण फरक हुन्छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार 3I/ATLAS मा ड्युटेरियम र साधारण हाइड्रोजनको अनुपात हाम्रो सौर्यमण्डलका धूमकेतुभन्दा करिब ३० गुणा बढी र पृथ्वीका महासागरको पानीभन्दा झन्डै ४० गुणा बढी रहेको पाइएको छ। वैज्ञानिकहरूले यसलाई “अर्को ग्रह प्रणालीको रासायनिक हस्ताक्षर” का रूपमा व्याख्या गरेका छन्।
अध्ययनका प्रमुख लेखक Luis Salazar Manzano का अनुसार यो धूमकेतु अत्यन्त चिसो र कम विकिरण भएको क्षेत्रमा बनेको हुनसक्छ, जुन हाम्रो सौर्यमण्डल बनेको वातावरणभन्दा पूर्णतः फरक थियो। सह-अनुसन्धानकर्ता Teresa Paneque-Carreño ले यो खोजले “सौर्यमण्डल जस्तै प्रणालीहरू ब्रह्माण्डभर समान रूपमा हुँदैनन्” भन्ने कुरालाई प्रमाणित गरेको बताएकी छन्।
वैज्ञानिकहरूले Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA) र MDM Observatory को सहायताले धूमकेतुबाट निस्किएको ग्यास विश्लेषण गरेर पानीको संरचना अध्ययन गरेका थिए। यो पहिलो पटक हो, जब कुनै अन्तरतारकीय वस्तुको पानीको रासायनिक संरचना यति विस्तृत रूपमा अध्ययन गरिएको हो।
हालसम्म मानवजातिले केवल तीनवटा अन्तरतारकीय वस्तुहरू मात्र पहिचान गर्न सकेको छ। तर भविष्यमा अझ उन्नत दूरबिन र अनुसन्धान उपकरण प्रयोगमा आएपछि यस्ता “एलियन धूमकेतु” हरूको संख्या बढ्ने वैज्ञानिकहरूको अपेक्षा छ।
