नेवार संस्कृतिको अद्भुत झल्को : बनेपा–भक्तपुर चण्डेश्वरी जात्रा, टिप्वा अनुष्ठान र खटयात्रा

काभ्रेपलाञ्चोकको बनेपा मा मनाइने चण्डेश्वरी जात्रा नेपालकै प्राचीन, ऐतिहासिक र धार्मिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण नेवार पर्व हो, जसलाई करिब २५०० वर्ष पुरानो मानिन्छ। प्रत्येक वर्ष वैशाख शुक्ल पूर्णिमा, अर्थात् बुद्ध जयन्ती को अवसरमा तीन दिनसम्म धूमधामका साथ मनाइने यो जात्राको केन्द्र चण्डेश्वरी मन्दिर हो। देवी चण्डेश्वरी लाई शक्ति, रक्षा र दुष्टमाथि विजयको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ।

पौराणिक तथा ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

पौराणिक कथाअनुसार देवी चण्डेश्वरी चाँपको रुखको फेदबाट प्रकट भई देवताहरूले समेत परास्त गर्न नसकेका दैत्यराज चण्डासुर को वध गरेकी थिइन्। दैत्यवधपछि देवताहरूले विजयोत्सव मनाएको स्मृतिमा जात्रा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ। चण्डासुरको वधपछि उनले दिव्य स्वरूप धारण गरी चण्डेश्वरका रूपमा प्रतिष्ठा पाएको पनि किम्बदन्तीमा उल्लेख पाइन्छ। यसैले जहाँ चण्डेश्वरीपीठ छ, त्यहाँ चण्डेश्वरको पनि उपस्थिति रहने मान्यता छ।

ऐतिहासिक रूपमा आनन्ददेव को पालामा बनेपा र भक्तपुर मा चण्डेश्वरीपीठ स्थापना गरिएको मानिन्छ। वंशावली र शिलालेखका आधारमा चण्डेश्वरीको उपासना प्राचीनकालदेखि नै लोकप्रिय रहेको देखिन्छ। बनेपाको चण्डेश्वरीलाई मूल थलो मानिन्छ, जहाँबाट देवीको महिमा नेपालमण्डलभर फैलिएको विश्वास छ।

भक्तपुरको चण्डेश्वरी (चासुः अजिमा)

भक्तपुरमा चण्डेश्वरीलाई “चासुः अजिमा” का रूपमा पूजा गरिन्छ, विशेषतः चासुखेल क्षेत्रमा। करिब ९०० वर्षअघि चासुखेल र बनेपामा एकैसाथ मन्दिर निर्माण भएको मानिन्छ। ने.सं. ८४८ मा राजा रणजित मल्लको समयमा चण्डेश्वरी मन्दिरमा सुनको छाना र गजुर राखिएको शिलालेख पाइन्छ, जसले यसको ऐतिहासिकता पुष्टि गर्छ।

किम्बदन्ती अनुसार, एक राजा दैनिक रूपमा बनेपाको चण्डेश्वरी दर्शन नगरी भोजन नगर्ने गर्थे। एकपटक भारी वर्षाका कारण उनी मन्दिर जान नसक्दा देवीले सपनामा दर्शन दिई दरबार नजिकै बस्ने वचन दिएकी थिइन्। त्यसपछि भक्तपुरमा पनि देवी प्रकट भई विराजमान भएको विश्वास गरिन्छ। यही कारण भक्तपुरको जात्रा सम्पन्न भएपछि मात्र बनेपामा जात्रा सुरु गर्ने परम्परा आजसम्म कायम छ।

भक्तपुरको जात्रामा देवीको खट दरबार क्षेत्रसम्म ल्याइन्छ र राजकीय पूजा गरिन्छ। यसले देवीप्रतिको गहिरो आस्था र राज्यसँगको सम्बन्धलाई देखाउँछ। साथै भक्तपुरलाई तीन शक्तिपीठ—ब्रह्मायणी, चण्डेश्वरी र वाराही—अन्तर्गत विभाजन गरिएको परम्पराले चण्डेश्वरीको सांस्कृतिक प्रभावलाई अझ व्यापक बनाएको छ।

पहिलो दिन : टिप्वा जात्रा

जात्राको सुरुवात पहिलो दिन “टिप्वा जात्रा” बाट हुन्छ। यस दिन बिहान चण्डेश्वरी दाफाबाट पूजा गरिन्छ, ध्वजा (पताका) गजुरमा राखिन्छ र वैद्यहरूद्वारा देवता निकाल्ने विधि सम्पन्न हुन्छ। त्यसपछि देवीलाई स्नान गराई गहना र आभूषणले सिंगारिन्छ।

निगालोबाट बनेको मसाल “टिप्वा” बालेर देवीलाई देवगृहबाट बाहिर निकालिन्छ र मला तथा कुमारी मन्दिरतर्फ लगिन्छ। तीव्र आगोको लप्कामा देवीलाई पटक–पटक “आगो ताप्ने” गरिन्छ, जुन शुद्धीकरण र शक्तिको प्रतीक हो। यो प्रक्रिया तीनपटकसम्म दोहोर्याइन्छ। साँझ “चा पूजा” गरिन्छ, जसमा भेडाको बलि दिइन्छ र ठूलो महादियो बालेर हनुमानघाटको त्रिवेणीमा राखिन्छ। त्यसपछि सर्वसाधारणको पूजा सुरु हुन्छ।

दोस्रो दिन : खट जात्रा (मुख्य दिन)

दोस्रो दिन वैशाख पूर्णिमाको दिन जात्राको मुख्य आकर्षण खट जात्रा हुन्छ। बिहानदेखि मेला लाग्छ र महिलाहरूले बुनेका फरिया देवीलाई चढाउँछन्। साँझ १२ फिट अग्लो दुईतले खट सजाइन्छ। आचार्य, वैद्य र स्थानीय समुदायको पूजा पश्चात देवीलाई खटमा राखी नगर परिक्रमा गराइन्छ।

खटलाई २४ जनाले काँधमा बोकेर तिबुक्छें, साकोथा हुँदै ल्याकुली (हरिशंकर मन्दिर) सम्म लगिन्छ, जहाँ सरकारी पूजा र बलि दिने परम्परा छ। त्यसपछि सुकुलढोका, गोलमढी, पलिख्यः, इनाचो हुँदै विभिन्न टोलमा परिक्रमा गरिन्छ। विशेष आकर्षण “पाय् म्हेत्येकेगु” हो, जसमा खटलाई दुई खुट्टा उठाएर तानेर पाँचपटक चलाइन्छ। यस क्रममा घरघरबाट चटामारी चढाउने परम्परा पनि रहेको छ।

तेस्रो दिन : समापन

तेस्रो दिन खटलाई पुनः मन्दिरतर्फ फर्काइन्छ। विभिन्न स्थानमा बिसाउँदै पूजाआजा गरिन्छ र अन्ततः मन्दिरको तीन पटक परिक्रमा गराएर डबलीमा राखिन्छ। खटको गजुरमा बाँधिएको फूल प्रसाद वितरण गरिन्छ र देवीलाई पुनः देवगृहमा स्थापित गरी “लसकुस पूजा” पछि जात्रा समापन गरिन्छ।

१२ वर्षे विशेष जात्रा

हरेक वर्ष धातुको मूर्तिको जात्रा गरिन्छ भने प्रत्येक १२ वर्षमा चाँपको काठबाट बनेको विशेष मूर्तिको छुट्टै खटयात्रा गरिन्छ, जुन अझ भव्य रूपमा मनाइन्छ।

सांस्कृतिक महत्व र चुनौती

चण्डेश्वरी जात्रा नेवार समुदायको सांस्कृतिक जीवन, धार्मिक आस्था र ऐतिहासिक निरन्तरताको प्रतीक हो। यसले दाफा भजन, बाजागाजा, हस्तकला र सामुदायिक एकतालाई संरक्षण गर्छ।

तर हाल विद्युत् तथा इन्टरनेटका तारले खट यात्रामा अवरोध पुर्‍याउने, निगालो (टिप्वा) को अभाव, र खट बोक्ने सीप भएका जनशक्तिको कमी जस्ता चुनौती देखिएका छन्। उचित व्यवस्थापन र संरक्षण आवश्यक देखिन्छ।

बनेपा र भक्तपुरबीचको गहिरो सम्बन्धले चण्डेश्वरी जात्रालाई अझ विशेष बनाएको छ। धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक निरन्तरता र सांस्कृतिक समृद्धिको अद्वितीय मिश्रणका रूपमा यो जात्रा आजसम्म जीवित रहनु नेपाली पहिचानको महत्वपूर्ण प्रतीक हो।