बाढीले पुरियो जालपा देवी मन्दिर, तहसनहस भयो ऐतिहासिक देवीघाट

किंवदन्तीमा वर्णित दिव्य शक्तिको थलो आज लेदो र गेग्रानमुनि, बस्तीको अस्तित्वसमेत संकटमा

नुवाकोट । कुनै समय त्रिशूली नदी किनारमा आस्थाको केन्द्रका रूपमा रहेको नुवाकोटको ऐतिहासिक देवीघाटस्थित जालपा देवी मन्दिर अहिले विनाशकारी बाढीको प्रहारमा पुरिएको छ। मन्दिर रहेको क्षेत्रसहित आसपासको बस्ती बाढी, लेदो र गेग्रानले तहसनहस बनाएपछि देवीघाटको पुरानो स्वरूप नै बदलिएको छ।

धार्मिक आस्थाको केन्द्र जालपा देवी मन्दिर अहिले माटो, ढुंगा र गेग्रानले पुरिएको अवस्थामा पुगेको छ। मन्दिरको अवस्था हेर्दा केही दिनअघिसम्म भक्तजनको चहलपहल हुने यो क्षेत्र अहिले विपद्ले निम्त्याएको भयावह दृश्यमा परिणत भएको छ। आसपासका घर तथा अन्य संरचनामा समेत ठूलो क्षति पुगेको छ।

रातमा देखिने दिव्य ज्योतिबाट सुरु भएको आस्था

स्थानीय किंवदन्तीअनुसार प्राचीन समयमा त्रिशूली नदी किनारको जंगल क्षेत्रमा एउटा दिव्य शक्ति प्रकट भएको मानिन्छ। जंगलमा गाईवस्तु चराउन जाने गोठाला तथा स्थानीय बासिन्दाले रातको समयमा अनौठो ज्योति देख्ने, घण्टी बजेको आवाज सुन्ने तथा देवीको उपस्थितिको अनुभूति गर्ने गरेको कथन छ।

त्यही रहस्यमय घटनालाई देवीको शक्तिको संकेतका रूपमा लिँदै पछि उक्त स्थानमा देवीको स्थापना गरी पूजा गर्न थालिएको स्थानीय विश्वास छ। कालान्तरमा यही शक्ति ‘जालपा भगवती’ का रूपमा स्थापित भएको मानिन्छ।

‘जालपा’ शब्द संस्कृतको ‘जल्प’सँग सम्बन्धित रहेको र वाणी वा दिव्य उच्चारणसँग यसको अर्थ जोडिने गरेको विश्वास छ। नेपालका विभिन्न स्थानमा जाल्पा देवीलाई शक्तिस्वरूपा भगवतीका रूपमा पूजा गरिन्छ। देवीघाटकी जालपा देवीलाई भने विशेषगरी मनोकामना पूरा गर्ने देवीका रूपमा श्रद्धालुले मान्दै आएका छन्।

नदीहरूको संगममा बसेको पवित्रस्थल

देवीघाटको धार्मिक महत्व यहाँको भौगोलिक अवस्थासँग पनि जोडिएको छ। स्थानीय मान्यताअनुसार मादी खोलामा सूर्य्यमती र लिखु मिसिन्छन्। त्यसपछि मादी र त्रिशूलीको संगम हुने यस क्षेत्रलाई पवित्र त्रिवेणीका रूपमा लिइन्छ।

नदीहरूको संगम, धार्मिक परम्परा र जालपा देवीको मन्दिरका कारण देवीघाट लामो समयदेखि तीर्थस्थलका रूपमा परिचित रहँदै आएको थियो। विभिन्न पर्व तथा धार्मिक अवसरमा यहाँ भक्तजन आउने गरेका थिए।

पृथ्वीनारायण शाहको अन्तिम यात्रासँग जोडिएको भूमि

देवीघाट धार्मिक स्थल मात्र होइन, नेपालको इतिहाससँग समेत जोडिएको महत्वपूर्ण ठाउँ हो। नेपाल एकीकरण अभियानका नायक पृथ्वीनारायण शाहको जीवनको अन्तिम समय यही क्षेत्रसँग जोडिएको ऐतिहासिक उल्लेख पाइन्छ। उनको देहावसानपछि यही क्षेत्रमा अन्त्येष्टि गरिएको मान्यताका कारण देवीघाटको ऐतिहासिक महत्व अझ बढेको हो।

यसरी किंवदन्तीमा वर्णित जालपा भगवतीको शक्तिपीठ, नदीहरूको संगम र पृथ्वीनारायण शाहसँग जोडिएको इतिहासले देवीघाटलाई धार्मिक तथा ऐतिहासिक सम्पदाका रूपमा स्थापित गरेको थियो।

बाढीले बदलिदियो देवीघाटको पहिचान

तर अहिले त्यही देवीघाट विपद्को कहालीलाग्दो दृश्यमा परिणत भएको छ। विनाशकारी बाढीले नदी आसपासका बस्तीमा प्रवेश गर्दा घर, सडक र अन्य संरचना बगाउनुका साथै ठूलो मात्रामा लेदो तथा गेग्रान थुपारेको छ। जालपा देवी मन्दिरसमेत पुरिएपछि स्थानीयमा धार्मिक सम्पदाको संरक्षणबारे चिन्ता बढेको छ।

कुन संरचना कति क्षतिग्रस्त भयो र मन्दिरको पुरानो स्वरूपमा फर्काउन कति समय लाग्छ भन्ने यकिन हुन बाँकी छ। अहिले प्राथमिकता उद्धार, खोजी तथा प्रभावित नागरिकको व्यवस्थापन भए पनि विपद् सकिएपछि जालपा देवी मन्दिरसहित ऐतिहासिक देवीघाट क्षेत्रको विस्तृत अध्ययन र संरक्षण आवश्यक देखिएको छ।

स्थानीयका लागि यो केवल एउटा बस्ती वा मन्दिरको क्षति होइन, पुर्खादेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको आस्था, किंवदन्ती, संस्कृति र इतिहास बोकेको ठाउँको अस्तित्वमाथिको ठूलो आघात हो।

बाढीले पुरिएको जालपा देवी मन्दिर र तहसनहस भएको देवीघाटले अब एउटा गम्भीर प्रश्न पनि उठाएको छ—विपद्पछि भग्नावशेषबाट यस ऐतिहासिक धार्मिकस्थलको पहिचान कसरी जोगाउने?