चाँदीको किस्तीमा दरबार पुगेको टाउको : जगतप्रकाशजङ्ग शाह र चितवनको रक्तरञ्जित इतिहास

राजपरिवारका जगतप्रकाश, तर प्रजातन्त्रको बाटो

नेपालको शाह राजपरिवारसँग सम्बन्धित भएर पनि राजसत्ताकै विरुद्ध प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा उभिएका व्यक्ति थिए—जगतप्रकाशजङ्ग शाह। उनी राजा रणबहादुर शाहका जेठा छोरा रणोदिप शाहतर्फका सन्तति थिए। २०१५ सालको आमनिर्वाचनमा उनी नेपाली कांग्रेसका तर्फबाट धादिङबाट उम्मेदवार बनेका थिए, तर गोर्खा परिषद्का भरतशमशेरसँग पराजित भए।

२०१७ साल पुस १ गते राजा महेन्द्रले निर्वाचित प्रधानमन्त्री बीपी कोइरालाको सरकार अपदस्थ, संसद विघटन र प्रजातान्त्रिक नेताहरु पक्राउ परेपछि राजनीतिक वातावरण फेरियो। कांग्रेसले राजाको कदमविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष सुरु गर्‍यो। जगतप्रकाश पनि यही संघर्षमा होमिए।

कांग्रेसले चितवनलाई सशस्त्र आन्दोलनको महत्वपूर्ण आधारक्षेत्र बनाउने योजना बनायो। २०१८ साल माघमा विभिन्न समूह चितवन प्रवेश गरे। जगतप्रकाश नेतृत्वको टोलीले समेत प्रहरी चौकी कब्जा गर्दै हतियार हात पार्‍यो। केही दिनमै विद्रोहीहरूले भरतपुरमाथि नियन्त्रण कायम गर्न सफल भए। त्यसबेला भरतपुर प्रहरी थानाबाट ठूलो संख्यामा हतियार र गैंडागस्ती क्याम्पबाट बन्दुक कब्जा गरिएको विवरण पाइन्छ।

तर यो विजय लामो समय टिकेन। काठमाडौंँबाट शाही सेना चितवनतर्फ आयो। सेनाको पुनः कारबाहीसँगै कांग्रेसका सशस्त्र कार्यकर्ता छरिन थाले र भरतपुरमा पुनः सरकारी नियन्त्रण कायम भयो।

भरतपुर गेस्टहाउसदेखि टिकौली जंगलसम्मको रक्तपात

भरतपुरमाथि पुनः नियन्त्रण कायम गरेपछि शाही सेनाले विद्रोहीहरूको खोजी तीव्र बनायो। यही क्रममा जगतप्रकाशजङ्ग शाह, हरिप्रसाद गुरुङ, बुद्धसिंह राना, शमशेरबहादुर गुरुङ, खेमबहादुर गुरुङलगायतका मानिसहरू पक्राउ परे।

उनीहरूलाई सैनिक नियन्त्रणमा लिएर एउटै डोरीमा बाँधिएको र चितवनका विभिन्न ठाउँ हुँदै टिकौली जंगलतर्फ लगिएको ऐतिहासिक विवरण पाइन्छ। त्यहाँ पक्राउ परेका धेरै आन्दोलनकारीलाई निर्ममतापूर्वक मारिएको उल्लेख छ। जगतप्रकाश भने शाह राजपरिवारसँग सम्बन्धित भएकाले तत्काल अरूलाई जस्तो गरी मारिएनन्। उनको विषयमा दरबारमा जानकारी पठाइयो।

यही समयको चितवन हत्याकाण्डमा दर्जनौँ कांग्रेस कार्यकर्ता तथा प्रजातन्त्रका समर्थक मारिएको इतिहासमा उल्लेख छ। उनीहरूको शव सामूहिक रूपमा चितवनमा गाडिएको विवरण पनि विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ।

यही घटनाको स्मरण गर्दै २०८३ सालमा भरतपुरको गेस्टहाउस चौरमा बोल्दै कांग्रेस सभापति गगन थापाले २०१८ सालमा त्यही भूमिमुनि करिब ५० जनाको शव गाडिएको बताएका थिए। उनले त्यो ठाउँमा प्रजातन्त्रका लागि लडेका मानिसहरूको रगत गाडिएको इतिहास सम्झन आग्रह गरेका थिए।

तर मृतकको वास्तविक संख्या र सामूहिक चिहानको स्थानबारे ऐतिहासिक स्रोतहरूमा एकरूपता छैन। पत्रकार तथा लेखकहरूले उद्धृत गरेको ‘आजको नेपाल’ पुस्तकमा ८५ जना मारिएको र अस्पताल पछाडि ठूलो खाल्डोमा सामूहिक रूपमा गाडिएको विवरण आउँछ। अर्कोतर्फ, बखानसिंह गुरुङको भनाइमा आधारित सामग्रीमा नाम खुलेका २६ जनाको उल्लेख छ। त्यसैले ‘५० जना’लाई त्यस हत्याकाण्डको सार्वजनिक स्मरणमा स्थापित संख्याका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ, ठ्याक्कै प्रमाणित मृतक संख्या भनेर होइन।

जगतप्रकाशको हत्या र चाँदीको किस्तीमा नारायणहिटी पुगेको टाउको

अरू आन्दोलनकारीको सामूहिक हत्यापछि जगतप्रकाशको विषय दरबारसम्म पुग्यो। उनी राजपरिवारसँग सम्बन्धित भएकाले उनलाई के गर्ने भन्ने निर्णय दरबारबाट लिइएको विवरण पाइन्छ।

ऐतिहासिक सामग्रीअनुसार राजा महेन्द्रको अनुमति लिएपछि जगतप्रकाशलाई पुनः चितवनको गेस्टहाउस क्षेत्रमा लगियो। त्यहाँ उनलाई निर्ममतापूर्वक यातना दिइयो र अन्ततः हत्या गरियो। उनको शव गेस्टहाउसको उत्तरतर्फको क्षेत्रमा गाडिएको विवरणसमेत इतिहासमा उल्लेख छ।

तर उनको मृत्युको कथा त्यतिमै रोकिँदैन।

जगतप्रकाशको हत्या भएपछि उनको टाउको शरीरबाट अलग गराएर राजदरबार पठाइएको विवरण इतिहासकार राजेश गौतमले ऋषिकेश शाहसँग गरेको अन्तर्वार्तामा आधारित भएर लेखेका छन्। त्यो विवरणअनुसार काटिएको टाउको किस्तीमा राखेर रातो कपडाले छोपियो र नारायणहिटी राजदरबारमा राजा महेन्द्रसमक्ष पेश गरियो।

दरबारमा राजा महेन्द्रकै अगाडि रातो कपडा हटाएर टाउको देखाइएको र महेन्द्रले आक्रोशित हुँदै ‘तैंले मेरो राज्य खान खोजेको हैन?’ भन्ने आशयको प्रश्न गरेको विवरण पनि सोही मौखिक इतिहासमा आउँछ।

यहाँ एउटा तथ्यगत सावधानी भने आवश्यक छ—‘चाँदीको किस्ती’ र महेन्द्रसँग भएको भनिएको संवाद प्रत्यक्ष सरकारी अभिलेखबाट प्रमाणित विवरण होइन। यो ऋषिकेश शाहसँगको अन्तर्वार्ता तथा त्यसमा आधारित ऐतिहासिक लेखनबाट आएको संस्मरण हो। त्यसैले ऐतिहासिक कुरा उल्लेख गर्दा यसलाई ‘ऐतिहासिक संस्मरण अनुसार’ भनेर उल्लेख गर्नु सबैभन्दा उचित हुन्छ।

तर जगतप्रकाश पक्राउ परेको, चितवनको सशस्त्र विद्रोहमा सहभागी भएको र त्यसपछि शाही दमनमा मारिएको घटनाक्रम भने विभिन्न स्रोतमा उल्लेख छ।

चितवनको सामूहिक चिहान र रश्मिराज्यलक्ष्मीको अन्तिम पीडा

जगतप्रकाशजङ्ग शाहको हत्या भएको घटना चितवनको ठूलो रक्तपातसँग अलग थिएन। २०१८ सालको भरतपुर कब्जा र त्यसपछिको शाही सैन्य कारबाहीमा धेरै कांग्रेस कार्यकर्ता मारिए। उनीहरूमध्ये कतिपयलाई गेस्टहाउस चौर आसपास, कतिपयलाई अस्पताल पछाडिको क्षेत्रमा र कतिपय शव नारायणी नदीतर्फ लगेर पुरिएको विवरण विभिन्न स्रोतमा पाइन्छ।

त्यसैले आजको भरतपुर गेस्टहाउस चौर केवल एउटा सार्वजनिक मैदान होइन; नेपाली प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको एउटा रक्तरञ्जित स्मृति बोकेको स्थानका रूपमा पनि हेरिन्छ। २०१८ सालमा यहाँ र आसपास मारिएका मानिसहरूको संख्या कति थियो भन्ने विषयमा इतिहासकार र स्रोतहरूबीच फरक विवरण छन्। कसैले ५०, कसैले ८५ र केही अनुसन्धानमा नाम खुलेका कम संख्याका व्यक्तिहरूको विवरण दिएका छन्।

जगतप्रकाशको घरमा भने यो घटनाले अर्को दुःख थप्यो। उनकी पत्नी रश्मिराज्यलक्ष्मी शाह नाट्यसम्राट बालकृष्ण समकी छोरी थिइन्। जगतप्रकाश सशस्त्र संघर्षमा जानुअघि उनले श्रीमान्लाई साथ दिएको र कम्मरमा खुकुरी बाँधिदिएको प्रसंग पनि ऐतिहासिक सामग्रीमा पाइन्छ।

तर चितवनबाट आएको श्रीमानको मृत्युको खबरले उनको जीवन नै बदलिदियो। पछि रश्मिराज्यलक्ष्मीको पनि दुःखद मृत्यु भयो।

यसरी २०१७ सालको राजनीतिक संघर्षबाट सुरु भएको कथा २०१८ सालको चितवन विद्रोहमा आइपुग्दा जगतप्रकाशजङ्ग शाहको हत्या, दर्जनौँ आन्दोलनकारीको सामूहिक हत्या र चितवनको भूमिमा गाडिएका शवहरूको इतिहास बनेर रह्यो।

आज पनि भरतपुर गेस्टहाउस चौरमा २०१८ सालको प्रसंग उठ्दा ‘करिब ५० जनाको शव गाडिएको’ भनाइ सुनिन्छ। त्यो संख्या ऐतिहासिक स्मृतिमा बलियो भए पनि अन्तिम प्रमाणित मृतक संख्या भने होइन। तर संख्याभन्दा ठूलो सत्य के हो भने—त्यहाँ प्रजातन्त्रका लागि लडेका धेरै मानिस मारिए र उनीहरूको इतिहास लामो समयसम्म माटोमुनि दबाएर राखियो।

जगतप्रकाशको कथा त्यसै इतिहासको सबैभन्दा मार्मिक अध्याय हो—राजपरिवारकै वंशज भएर राजसत्ताको विरोधमा उभिएका एक व्यक्ति, चितवनको सशस्त्र विद्रोहका नेतृत्वकर्ता, शाही सेनाबाट पक्राउ परेका राजनीतिक योद्धा, र अन्ततः चितवनमै मारिएर उनको टाउको नारायणहिटी दरबारसम्म पुर्‍याइएको भनिएको भयावह घटना।

त्यसैले २०१८ सालको चितवनलाई सम्झनु भनेको केवल एउटा असफल विद्रोह सम्झनु होइन; त्यो नेपालमा प्रजातन्त्रका लागि ज्यान गुमाउनेहरूको माटो, रगत र दबाइएको इतिहास सम्झनु पनि हो।