विश्व तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमालयमा बढ्दो विपत्ति : नेपालमा बाढी, हिमपहिरो र पहिरोको जोखिम किन बढ्दैछ?

काठमाडौं । नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा बाढी, पहिरो, हिमपहिरो तथा हिमताल विस्फोटजस्ता विपद्का घटना दोहोरिन थालेका छन्। पछिल्लो समय हिमाली क्षेत्रमा भएका विनाशकारी घटनाले जलवायु परिवर्तन र नेपालको बढ्दो विपद् जोखिमबीचको सम्बन्धबारे गम्भीर बहस सुरु भएको छ।

वैज्ञानिक दृष्टिले हेर्दा कुनै एउटा बाढी वा पहिरोलाई मात्र ‘ग्लोबल वार्मिङका कारण भएको’ भन्न मिल्दैन। तर पृथ्वीको तापक्रम वृद्धिले हिमनदी, हिमताल, वर्षाको स्वरूप, हिउँ र जमेको भूभागमा परिवर्तन ल्याउँदै हिमालयलाई थप संवेदनशील बनाइरहेको छ।

ग्लोबल वार्मिङ र हिमालयको सम्बन्ध

औद्योगिक युगपछि पृथ्वीको तापक्रम बढ्नुको मुख्य कारण मानव गतिविधिबाट उत्सर्जित हरितगृह ग्यास हो। कोइला, पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासको अत्यधिक प्रयोग, उद्योग, यातायात, वन विनाश तथा कृषि प्रणालीबाट ठूलो मात्रामा कार्बन डाइअक्साइड, मिथेनलगायत ग्यास उत्सर्जन भइरहेका छन्।

यसको प्रभाव विश्वभर देखिए पनि हिमालयजस्तो उच्च पहाडी क्षेत्र तुलनात्मक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील मानिन्छ।

तापक्रम बढ्दा हिमनदीमा के हुन्छ?

तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमनदीको बरफ पग्लिने दर बढ्न सक्छ। हिमनदी पछाडि हट्दा त्यसको अगाडि वा आसपास पानी जम्मा भएर हिमताल ठूलो हुन सक्छ।

यस्ता तालको प्राकृतिक बाँध कमजोर भएमा त्यसमा हिमपहिरो, चट्टान वा बरफको ठूलो भाग खस्दा पानी एकैपटक बाहिर निस्कन सक्छ। यस्तो घटनालाई हिमताल विस्फोटजन्य बाढी (GLOF) भनिन्छ।

यसले केही घण्टामै नदी किनारका सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र बस्तीमा ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्छ।

हिमपहिरो र पहिरोको जोखिम पनि बढ्दै

हिमालयमा जोखिम केवल हिमतालमा सीमित छैन। तापक्रम र वर्षाको स्वरूपमा हुने परिवर्तनले उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिउँ तथा चट्टानको स्थिरतामा असर पार्न सक्छ।

हिमपहिरो वा ठूलो चट्टान खस्दा त्यसले तलको नदी थुन्न सक्छ। नदी थुनिएर अस्थायी ताल बनेपछि त्यो ताल अचानक फुट्दा फेरि विनाशकारी बाढी आउन सक्छ।

यसरी एउटा प्राकृतिक घटना अर्को घटनाको कारण बन्ने ‘क्यास्केडिङ डिजास्टर’ अर्थात् विपद्को श्रृंखला सिर्जना हुन सक्छ।

नेपालले ग्लोबल वार्मिङ गराएको हो?

होइन।

नेपाल विश्वका ठूला हरितगृह ग्यास उत्सर्जक राष्ट्रमध्ये पर्दैन। तर भौगोलिक अवस्थाका कारण जलवायु परिवर्तनको असरबाट नेपाल अत्यन्त प्रभावित हुन सक्ने देश हो।

अर्थात्, ग्लोबल वार्मिङमा नेपालको योगदान न्यून भए पनि त्यसको जोखिम भने ठूलो हुन सक्छ।

यही कारण नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा जलवायु न्याय, जलवायु वित्त, प्रविधि हस्तान्तरण तथा हिमालय संरक्षणका विषयलाई प्राथमिकताका साथ उठाउँदै आएको छ।

विपत्तिको क्षति बढाउन नेपालकै कमजोरी पनि जिम्मेवार

जलवायु परिवर्तनले जोखिम बढाए पनि विपत्तिबाट हुने क्षति कति ठूलो हुन्छ भन्ने कुरा मानव गतिविधिले पनि निर्धारण गर्छ।

नदी किनारमा अनियन्त्रित बस्ती विस्तार, जोखिमयुक्त क्षेत्रमा सडक निर्माण, पहाड काट्ने क्रममा वातावरणीय मापदण्डको बेवास्ता, कमजोर पूर्वाधार, नदीको प्राकृतिक बहाव क्षेत्र अतिक्रमण तथा कमजोर पूर्वसूचना प्रणालीले प्राकृतिक जोखिमलाई ठूलो मानवीय विपत्तिमा बदल्न सक्छ।

त्यसैले विपत्ति प्राकृतिक भए पनि त्यसबाट हुने क्षति धेरै हदसम्म मानव निर्णयसँग जोडिएको हुन्छ।

हिमालय किन भविष्यमा अझ जोखिमपूर्ण हुन सक्छ?

वैज्ञानिक अध्ययनहरूले जलवायु परिवर्तनका कारण हिमालयमा विभिन्न जोखिम बढ्न सक्ने संकेत गरेका छन्।

आगामी दिनमा

• हिमनदी तीव्र रूपमा पग्लिने,

• हिमतालको आकार बढ्ने,

• नयाँ हिमताल बन्ने,

• GLOF को जोखिम बढ्ने,

• उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिमपहिरो तथा चट्टान खस्ने,

• अत्यधिक वर्षाका घटना तीव्र हुने,

• पहिरो तथा बाढीको श्रृंखला दोहोरिने

सम्भावना रहन्छ।

यसको अर्थ भविष्यको विपत्ति केवल ‘ठूलो वर्षा’बाट मात्र आउँदैन। बरफ, हिमताल, पहिरो, हिमपहिरो र वर्षा एकअर्कासँग जोडिएर अचानक ठूलो विपत्ति सिर्जना गर्न सक्छन्।

नेपालका नदी किनारमा ठूलो जोखिम

नेपालका प्रमुख नदीहरू हिमालयबाट तीव्र ढलान हुँदै दक्षिणतर्फ बग्छन्। उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको घटना केही घण्टामै तल्लो क्षेत्रमा पुग्न सक्छ।

भोटेकोशी, त्रिशूली, तामाकोशी, सुनकोशी, कालीगण्डकी, मर्स्याङ्दी लगायतका नदी प्रणालीमा हिमाली क्षेत्रमा हुने आकस्मिक घटना तलका बस्तीका लागि ठूलो जोखिम बन्न सक्छ।

त्यसैले हिमालमा हुने घटना केवल हिमाली गाउँको समस्या नभई तल्लो पहाडी क्षेत्र र तराईसम्म जोडिएको राष्ट्रिय विपद् जोखिम हो।

जलवायु परिवर्तनसँगै पूर्वसूचना प्रणाली आवश्यक

अब नेपालले विपत्ति भएपछि उद्धार गर्ने मात्र होइन, विपत्ति आउनुअघि नै मानिसलाई सुरक्षित स्थानमा पुर्‍याउने प्रणाली विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ।

यसका लागि हिमताल तथा हिमनदीमा सेन्सर, उच्च हिमाली क्षेत्रमा मौसम मापन केन्द्र, नदीमा रियलटाइम पानीको सतह मापन, भू–चलायमान निगरानी, स्याटेलाइटबाट नियमित अवलोकन र जोखिमयुक्त बस्तीमा साइरन तथा मोबाइल अलर्ट प्रणाली विस्तार गर्न आवश्यक छ।

विशेषगरी नेपाल–चीन सीमावर्ती हिमाली क्षेत्रमा रियलटाइम सूचना आदानप्रदान अझ महत्वपूर्ण बन्न सक्छ।

नेपालको भूमिका के हुन सक्छ?

नेपालले विश्व तापक्रम बढाउन ठूलो भूमिका खेलेको छैन। तर आफ्नो भूभागमा जलवायुजन्य जोखिम कम गर्न भने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

जोखिमयुक्त स्थानमा बस्ती विस्तार रोक्ने, नदीको बहाव क्षेत्र सुरक्षित राख्ने, सडक र जलविद्युत् आयोजना निर्माणअघि जलवायु जोखिम मूल्यांकन गर्ने, हिमतालको नियमित निगरानी गर्ने र स्थानीय तहसम्म पूर्वसूचना प्रणाली पुर्‍याउने काम अब प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ।

विश्वको उत्सर्जन, नेपालको जोखिम

जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो विरोधाभास यही हो—समस्या सिर्जना गर्ने र समस्या भोग्ने देश एउटै नहुन सक्छन्।

ठूला औद्योगिक तथा विकसित राष्ट्रहरूले दशकौँदेखि ठूलो मात्रामा जीवाश्म इन्धन प्रयोग गरेर वातावरणमा हरितगृह ग्यास थपेका छन्। त्यसको प्रभाव हिमालयजस्ता संवेदनशील क्षेत्रमा पनि देखिन थालेको छ।

नेपालले त्यसको मूल्य बाढी, पहिरो, हिमपहिरो, हिमताल विस्फोट, पानीको संकट र पूर्वाधार विनाशमार्फत चुकाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

आजको विपत्ति भोलिको चेतावनी

नेपालमा पछिल्ला बाढी, पहिरो र हिमाली घटनालाई केवल छुट्टाछुट्टै प्राकृतिक दुर्घटनाका रूपमा हेरेर पुग्ने अवस्था छैन।

ग्लोबल वार्मिङ → हिमनदी परिवर्तन → हिमताल विस्तार → हिमपहिरो/पहिरो → आकस्मिक बाढी → नदी किनारका बस्तीमा विनाश

यस्तो श्रृंखला भविष्यमा अझ जटिल बन्न सक्ने भएकाले नेपालले हिमालयलाई राष्ट्रिय सुरक्षा र विपद् व्यवस्थापनको प्रमुख विषयका रूपमा लिनुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

विश्वले उत्सर्जन घटाउन सकेन र नेपालले अनुकूलन तथा पूर्वसूचना प्रणाली बलियो बनाउन सकेन भने हिमालयबाट आउने विपद् अझ आकस्मिक र विनाशकारी बन्न सक्छ। नेपाल ग्लोबल वार्मिङको मुख्य कारण होइन, तर यसको अग्रपंक्तिमा असर भोग्ने देशमध्ये एक हो।