गथांमुगः भूत होइन, भूतप्रेत जम्मा पार्ने प्रतीक : संस्कृति र परम्पराको यस्तो छ कथा

पौराणिक कथामा शैव–वैष्णव युद्धसँग जोडिएको गथांमुगः, काठमाडौं उपत्यकामा विशेष विधिपूर्वक मनाइँदै

काठमाडौं उपत्यकाको मौलिक नेवारी संस्कृतिमा महत्वपूर्ण मानिने गथांमुगः चह्रे भूतप्रेतसँग सम्बन्धित पर्व हो। तर गथांमुगः आफैं भूत वा राक्षस भने नभएको संस्कृतिविद्हरू बताउँछन्। घरघरमा रहेका भूतप्रेतलाई विशेष पूजा गरी टोलमा जम्मा गर्ने केन्द्रको प्रतीकका रूपमा गथांमुगः ठड्याउने परम्परा रहेको उनीहरूको भनाइ छ।

शैव–वैष्णव युद्धसँग जोडिएको पौराणिक कथा

पौराणिक कथाअनुसार शिवभक्त दानवराज वाणासुर र यादव सेनाबीच युद्ध हुँदा महादेव र कुमार कार्तिकेयले वाणासुरको पक्ष लिएका थिए भने भगवान कृष्णले यादव सेनालाई साथ दिएका थिए। युद्धका क्रममा महादेवले तीन टाउको र तीन खुट्टा भएको शीतज्वर अर्थात् महेश्वरज्वर उत्पन्न गरी यादव सेनामाथि आक्रमण गरे।

त्यसको प्रतिकारमा कृष्णले विषमज्वर उत्पन्न गरी वाणासुरको सेनामाथि आक्रमण गरे। अन्ततः वाणासुरको सेना पराजित भयो र कुमार कार्तिकेयसमेत युद्धबाट भागेको कथन छ।

ललितपुरमा प्रदर्शन हुने प्रसिद्ध कार्तिक नाचमा शैव र वैष्णव पक्षबीचको शीतज्वर र विषमज्वरको यही पौराणिक युद्धलाई अहिले पनि नाटकीय रूपमा प्रस्तुत गर्ने परम्परा छ। संस्कृतिविद्का अनुसार वाणासुरको पक्षबाट युद्ध गरेकाले घण्टाकर्णलाई राक्षसका रूपमा व्याख्या गर्ने परम्परा पनि विकास भएको हो। गथांमुगः विसर्जनलाई युद्धमा पराजित भएर भागेको प्रतीकका रूपमा लिने गरिएको पाइन्छ।

गथांमुगःको अर्थ के हो?

संस्कृतिविद् सुरेन्द्रमान श्रेष्ठका अनुसार गथांमुगःलाई भूतप्रेत जम्मा गर्ने स्थानको चिन्हका रूपमा बुझ्नुपर्छ। नेपालभाषामा ‘गः’ भनेको सहर वा बस्ती र ‘थां’ भनेको थाम अर्थात् खम्बा हो। त्यसैले घरघरबाट भूतप्रेतलाई पूजा गरी टोलको निश्चित स्थानमा जम्मा गर्ने केन्द्रको प्रतीकका रूपमा गथांमुगः ठड्याउने चलन चलेको उनको भनाइ छ।

समयक्रममा यही प्रतीकलाई भूतप्रेतकै रूप मान्ने व्याख्या हुन थालेको श्रेष्ठ बताउँछन्।

रोपाईं सकिएपछि भूतलाई बिदाइ गर्ने पर्व

नेवारी परम्परामा बैशाख शुक्ल द्वितिया र अक्षय तृतीयाका दिन रोपाईं गर्नुपर्ने घरमा भूत भित्र्याउने विश्वाससमेत रहेको बताइन्छ। पहिले धेरै खेत हुने भएकाले समयमा रोपाईं सम्पन्न गर्न परिवारका सदस्यलाई कठिन हुने हुँदा भूतको सहयोग लिने धार्मिक–सांस्कृतिक विश्वास रहेको थियो।

गथांमुगः चह्रेका दिन रोपाईंको काम सकेर घरमा भित्र्याइएको भूतप्रेतलाई बाहिर निकालेर टोलमा जम्मा गर्ने र अन्ततः विसर्जन गर्ने परम्परा रहेको संस्कृतिविद्हरू बताउँछन्।

तीन खुट्टे गथांमुगः र सामूहिक विसर्जन

पर्वका दिन बिहानैदेखि टोलका दोबाटो तथा चौबाटोमा निगालो वा छ्वालीबाट तीन खुट्टा भएको गथांमुगः बनाइन्छ। त्यसमा भूतप्रेतको प्रतिमा राखेर झुन्ड्याइन्छ। त्यसपछि एक व्यक्तिलाई पेटभरि दही–चिउरा खुवाएर सोही भाँडो लिएर टोलबाट पैसा उठाउन पठाउने चलन छ।

साँझ टोलवासी भेला भएर तान्त्रिक विधिअनुसार पूजा गर्छन्। त्यसपछि उक्त व्यक्तिलाई पुनः दही–चिउरा खुवाइन्छ र बलेको छ्वाली समात्न लगाएर गथांमुगः ढाल्ने परम्परा छ। ढालिएको गथांमुगःमाथि त्यस व्यक्तिलाई राखी टोलवासीले तानेर नजिकको नदी वा खोलामा लगेर विसर्जन गर्छन्।

भूतबाट जोगिन फलामको औंठीदेखि त्रिमुखी किलासम्म

गथांमुगः चह्रेको दिन भूतप्रेतसँग जम्काभेट हुनसक्ने धार्मिक विश्वासका कारण यसबाट जोगिन फलामको औंठी लगाउने चलन पनि छ। घरमा भूतप्रेतको आतंक नहोस् भन्ने विश्वासमा मूलढोकामा विशेष किसिमको त्रिमुखी किला ठोक्ने परम्परा पनि रहेको छ।

गथांमुगः र घण्टाकर्ण एउटै होइन

गथांमुगःलाई घण्टाकर्णकै अर्को नाम मान्ने प्रचलन रहे पनि यी दुईको मूल अर्थ फरक रहेको संस्कृतिविद् श्रेष्ठ बताउँछन्। भारतको वाराणसीमा प्रचलित रुद्रायमल तन्त्रको कथाका पात्र घण्टाकर्णलाई काठमाडौं उपत्यकाको गथांमुगः परम्परासँग जोडिएपछि दुवै एउटै हुन् भन्ने धारणा विकास भएको उनको भनाइ छ।

रुद्रायमल तन्त्रको कथाअनुसार भगवानको नाम सुन्न नपरोस् भनेर कानमा घण्टा झुन्ड्याएर हिँड्ने एक नास्तिकका कारण उनको नाम घण्टाकर्ण रहन गएको श्रेष्ठ बताउँछन्। नेपालभाषामा ‘गं’ र ‘गः’को अर्थ फरक हुन्छ। ‘गः’लाई ‘गं’ भनेर बुझ्दा गथांमुगःलाई घण्टाकर्णका रूपमा व्याख्या गर्न थालिएको उनको भनाइ छ।

काठमाडौं उपत्यकाको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान

गथांमुगः चह्रे विशेषगरी काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुरसहित काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायमा परम्परागत रूपमा मनाइन्छ। यस पर्वमा भूतप्रेतसम्बन्धी धार्मिक विश्वाससँगै कृषि जीवन, सामुदायिक सहभागिता, तान्त्रिक संस्कार र पौराणिक कथाको मिश्रण देखिन्छ।

त्यसैले गथांमुगःलाई केवल ‘भूत भगाउने दिन’का रूपमा बुझ्नु भन्दा नेवार समुदायको कृषि जीवन, धार्मिक विश्वास र सामूहिक संस्कृतिसँग जोडिएको मौलिक पर्वका रूपमा बुझ्नु महत्वपूर्ण मानिन्छ।