नेपालमा बढ्दै जापानिज इन्सेफलाइटिसको जोखिम, कसरी बच्ने ?

काठमाडौं । नेपालमा वर्षायामसँगै जापानिज इन्सेफलाइटिस (जेई) संक्रमणको जोखिम बढ्दै गएको छ। पछिल्ला दिनमा विभिन्न जिल्लाबाट संक्रमण र मृत्युका घटना सार्वजनिक भइरहेका छन्। अगस्ट १८ सम्म यस वर्ष देशभर जेईबाट १६ जनाको मृत्यु भएको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छ। झापामा पछिल्ला चार महिनामा १० जनामा संक्रमण पुष्टि हुँदा पाँच जनाको मृत्यु भएको छ।

जापानिज इन्सेफलाइटिस कस्तो रोग हो ?

जापानिज इन्सेफलाइटिस जापानिज इन्सेफलाइटिस भाइरस (JEV) का कारण हुने लामखुट्टेबाट सर्ने भाइरल रोग हो। यसले मस्तिष्कमा सुन्निने अवस्था अर्थात् इन्सेफलाइटिस गराउन सक्छ।

यो रोग विशेषगरी धानखेती, पानी जम्ने क्षेत्र तथा ग्रामीण र कृषि क्षेत्रसँग सम्बन्धित हुन्छ। संक्रमित सुँगुर वा पानीका चरामा भाइरसको चक्र कायम रहन्छ र संक्रमित क्युलेक्स जातका लामखुट्टेको टोकाइबाट मानिसमा संक्रमण हुन सक्छ। मानिसबाट मानिसमा सामान्य सम्पर्क वा संक्रमित व्यक्तिलाई छोएर यो रोग सर्दैन।

नेपालमा पछिल्ला वर्षमा जेईको भौगोलिक फैलावट र गम्भीर अवस्थाबारे स्वास्थ्य अधिकारीहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। सन् २०२५ मा १४१ जना संक्रमित र ४१ जनाको मृत्यु भएको तथा ४५ जिल्लाका ११७ स्थानीय तहमा संक्रमण देखिएको रिपोर्ट गरिएको थियो।

मुख्य लक्षण के–के हुन् ?

धेरैजसो संक्रमितमा कुनै लक्षण नदेखिन सक्छ वा सामान्य ज्वरो र टाउको दुखाइ मात्र हुन सक्छ। तर गम्भीर अवस्थामा लक्षण तीव्र रूपमा बढ्न सक्छ।

मुख्य लक्षणहरूमा:

• उच्च ज्वरो आउनु

• टाउको अत्यधिक दुख्नु

• वाकवाकी वा बान्ता हुनु

• घाँटी कडा हुनु

• मानसिक अवस्था परिवर्तन हुनु वा अलमलिनु

• अत्यधिक निद्रा वा बेहोस हुनु

• झट्का/छारेजस्तो कम्पन आउनु

• हातखुट्टा कमजोर वा लुलो हुनु

• गम्भीर अवस्थामा पक्षाघात वा कोमा हुनु

WHO का अनुसार लक्षणसहितको गम्भीर JE भएका बिरामीमध्ये मृत्युदर ३० प्रतिशतसम्म पुग्न सक्छ। बाँच्ने केही बिरामीमा स्मरणशक्ति, बोली, सुन्ने वा हेर्ने क्षमता तथा अन्य स्नायु प्रणालीसम्बन्धी दीर्घकालीन समस्या रहन सक्छ।

कसरी बच्ने ?

जेईबाट बच्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय खोप हो। WHO ले JE जोखिम भएका क्षेत्रमा खोपलाई प्रमुख रोकथाम उपायका रूपमा सिफारिस गरेको छ। नेपालमा बालबालिकाका लागि राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमअन्तर्गत उपलब्ध खोपको अवस्था र आफ्नो खोप पूरा भए/नभएको नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गर्न सकिन्छ।

त्यससँगै लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्न:

• साँझ र बिहान विशेष सावधानी अपनाउने

• लामो बाहुला भएको कपडा लगाउने

• झुल प्रयोग गर्ने

• स्वास्थ्य निकायले स्वीकृत लामखुट्टे भगाउने रिपेलेन्ट प्रयोग गर्ने

• घर वरपर पानी जम्न नदिने

• झ्यालढोकामा जाली प्रयोग गर्ने

• धानखेत वा पानी जम्ने क्षेत्रमा लामखुट्टेको जोखिमप्रति थप सचेत रहने

WHO ले रिपेलेन्ट, लामो कपडा, झुल, क्वाइल तथा भेपोराइजरजस्ता उपायबाट लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्न सुझाव दिएको छ।

लक्षण देखिए कहाँ जाने ?

उच्च ज्वरोसँगै घाँटी कडा हुने, बेहोस हुने, मानसिक अवस्था परिवर्तन हुने, झट्का आउने, हातखुट्टा कमजोर हुने वा लगातार बान्ता हुने जस्ता लक्षण देखिएमा घरमै बसेर उपचार गर्ने वा सामान्य ज्वरो भनेर बेवास्ता गर्ने गर्नु हुँदैन।

यस्तो अवस्थामा तुरुन्त नजिकको अस्पताल वा सरकारी स्वास्थ्य संस्थाको आकस्मिक सेवामा सम्पर्क गर्नुपर्छ। चिकित्सकले आवश्यक परीक्षण गरी JE लगायत अन्य कारणको पहिचान गर्न सक्छन्। JE का लागि अहिले कुनै विशेष एन्टिभाइरल उपचार छैन; गम्भीर बिरामीलाई अस्पतालमा लक्षण तथा जटिलता व्यवस्थापनसहित सहयोगात्मक उपचार गरिन्छ।