पीडा भोगेकाहरू नै किन अरूप्रति बढी दयालु हुन्छन् ? मनोविज्ञानले देखाएको रोचक तथ्य

काठमाडौं । सामान्यतया जीवनमा धेरै दुःख र कठिनाइ भोगेका मानिसहरू कठोर बन्ने अपेक्षा गरिन्छ। तर मनोविज्ञानसम्बन्धी केही अध्ययनले यसको अर्को पाटो देखाएका छन्—जीवनमा गहिरो पीडा भोगेका केही मानिस अरूप्रति झन् बढी सहानुभूतिशील, सहयोगी र दयालु बन्न सक्छन्।

यस्ता मानिसले आफूले भोगेको पीडा अरूमाथि दोहोर्‍याउनुको सट्टा त्यसको चक्र तोड्ने सचेत निर्णय गर्ने गरेको अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

मनोवैज्ञानिक ड्यानियल लिम र डेभिड डिस्टेनोले गरेको अध्ययनमा विगतमा बढी कठिनाइ भोगेका व्यक्तिमा सहानुभूतिको स्तर तुलनात्मक रूपमा उच्च देखिएको थियो। सहानुभूति बढी भएका मानिस अपरिचित व्यक्तिप्रति समेत सहयोग र करुणा देखाउन बढी तयार रहेको पाइएको थियो। कतिपय अवस्थामा उनीहरूले कुनै प्रतिफलको अपेक्षाबिना आर्थिक सहयोगसमेत गरेका थिए।

अर्को अध्ययनले बाल्यकालमा आघात वा दुर्व्यवहार भोगेका व्यक्तिमा पनि तुलनात्मक रूपमा बढी empathy देखिन सक्ने संकेत गरेको छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले पीडाबाट उत्पन्न हुने सकारात्मक सामाजिक व्यवहारलाई ‘altruism born of suffering’ अर्थात् पीडाबाट जन्मिएको परोपकारको अवधारणासँग जोडेर अध्ययन गरेका छन्।

तर यसको अर्थ पीडाले मानिसलाई स्वतः असल बनाउँछ भन्ने होइन। धेरै मानिसले आफूले भोगेको हिंसा वा दुःख अरूमाथि पनि दोहोर्‍याउन सक्छन्। त्यसैले पीडालाई दयालु बन्ने ‘उपहार’का रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ।

परिवारसम्बन्धी अनुसन्धानले पनि बाल्यकालमा दुर्व्यवहार भोगेका अभिभावकमध्ये केहीले त्यसको चक्र आफ्ना सन्तानसम्म पुग्न नदिने देखाएको छ। यस्तो परिवर्तनमा सहयोगी जीवनसाथी, सुरक्षित घर, हिंसामुक्त वातावरण र सामाजिक समर्थनजस्ता परिस्थितिले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गरेको पाइन्छ।

यस्ता व्यक्तिको दयालु व्यवहार प्रायः ठूला शब्दभन्दा साना काममा देखिन्छ। कसैले एक्लै खाना खाइरहेको देख्दा साथमा बस्नु, समस्या परेको बेला व्यवहारिक सहयोग गर्नु, लामो समयपछि पनि बिरामी वा दुःखी व्यक्तिको अवस्था सोध्नुजस्ता काम उनीहरूको स्वभाव बन्न सक्छ।

उनीहरू अरूको दुःखलाई आफ्नो कथासँग तुलना गर्दैनन्। ‘सबै ठीक हुन्छ’ भन्दै टार्नुको सट्टा आवश्यक परेको बेला खाना पुर्‍याउने, अस्पताल लैजाने, कागजी काममा सहयोग गर्ने वा चुपचाप साथ दिने गर्छन्।

यद्यपि अनुसन्धानले अर्को महत्वपूर्ण पक्ष पनि देखाउँछ—यस्तो करुणा कहिलेकाहीँ अपराधबोधबाट समेत प्रेरित हुन सक्छ। त्यसैले पीडाबाट सकारात्मक व्यवहारमा पुग्ने बाटो सहज वा निश्चित हुँदैन। उपचार, सुरक्षित सम्बन्ध, विश्वासिलो व्यक्ति र समयले यसमा ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ।

यसकारण असाधारण रूपमा दयालु देखिने मानिसलाई केवल ‘नरम’ वा ‘भोला’ भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। सम्भवतः उसले आफ्नो जीवनमा भोगेको कुनै गहिरो पीडालाई अरूको जीवनमा दोहोरिन नदिने निर्णय गरेको हुन सक्छ।