आज जनैपूर्णिमा : क्वाति खाने र जनै बाँध्ने परम्पराको वैज्ञानिक र धार्मिक अर्थ

काठमाडौं । आज जनैपूर्णिमा अर्थात् श्रावण शुक्ल पूर्णिमा । हिन्दू तथा बौद्ध धर्मावलम्बीका लागि धार्मिक र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण यो दिन नेपालमा विभिन्न परम्परा र संस्कारका साथ मनाइन्छ। यस दिन विशेषगरी क्वाति खाने, जनै फेर्ने तथा हातमा रक्षाबन्धन (डोरो) बाँध्ने चलन छ।

वर्षायाममा ऊर्जा दिने क्वाति

कृषिमा आधारित नेपाली समाजमा क्वाति खाने परम्परा प्रकृति, मौसम र स्वास्थ्यसँग जोडिएको मानिन्छ। नौ थरिका गेडागुडी भिजाएर अंकुरित भएपछि पकाइने परिकारलाई क्वाति भनिन्छ। सामान्यतया मास, मुग, चना, केराउ, भटमास, राजमा, सिमी लगायतका विभिन्न गेडागुडी प्रयोग गरिन्छ।

वर्षायाममा किसानहरू घामपानीको पर्वाह नगरी खेतबारीमा कठिन शारीरिक श्रम गर्थे। यस्तो समयमा शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा र पोषण उपलब्ध गराउने उद्देश्यले क्वाति खाने चलन विकसित भएको जनविश्वास छ। अंकुरित गेडागुडीमा विभिन्न पोषक तत्व पाइने भएकाले क्वातिलाई पौष्टिक परिकारका रूपमा पनि लिइन्छ।

जनै फेर्ने धार्मिक संस्कार

जनैपूर्णिमाका दिन हिन्दू धर्मावलम्बीमध्ये विशेषगरी ब्राह्मण तथा क्षेत्री समुदायका पुरुषले पुरानो जनै फेरेर नयाँ जनै धारण गर्ने परम्परा छ। जनैलाई पवित्रता, धार्मिक अनुशासन र जिम्मेवारीको प्रतीक मानिन्छ।

जनै धारण गर्नुअघि विशेष विधिअनुसार पूजा तथा मन्त्र उच्चारण गरिन्छ। जनैको तीन डोरोले विभिन्न धार्मिक अर्थ बोकेको मान्यता छ। यसले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्य, संस्कार र नैतिक जिम्मेवारी सम्झाउने प्रतीकका रूपमा समेत लिइन्छ।

रक्षाबन्धनको परम्परा

यस दिन पुरोहित तथा गुरुजनबाट हातमा रक्षासूत्र अर्थात् डोरो बाँध्ने चलन पनि छ। यसलाई शुभ, रक्षा र मंगलकामनाको प्रतीक मानिन्छ। कतिपय समुदायमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा राखी बाँध्ने परम्परा पनि यही पर्वसँग जोडिएको छ।

मौलिक सभ्यताभित्रको विज्ञान

क्वाति खाने परम्परा केवल धार्मिक आस्थामा सीमित नभई नेपाली समाजको मौसमअनुकूल जीवनशैलीसँग जोडिएको उदाहरण पनि हो। कृषि सभ्यतामा हुर्किएको हाम्रो समाजले प्रकृति, श्रम, खानपान र संस्कारलाई एकअर्कासँग जोडेर परम्पराहरू विकास गरेको देखिन्छ।

तर आधुनिकतासँगै आफ्नै मौलिक खानपान र संस्कृतिलाई बिर्सँदै विदेशी जीवनशैलीमा निर्भर हुने प्रवृत्ति बढ्दै गएको छ। जनैपूर्णिमाले धार्मिक संस्कारसँगै हाम्रो मौलिक परम्परा, स्थानीय खाद्य संस्कृति र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको व्यवहारिक ज्ञानको संरक्षण गर्नुपर्ने सन्देश पनि दिन्छ।