गौरा पर्व : शिव–पार्वतीको प्रेमदेखि देउडाको रौनकसम्म, सुदूरपश्चिमको जीवन्त लोकपर्व

बिरुडा पञ्चमीसँगै सुरु भयो गौरा पर्व

डडेल्धुरा । सुदूरपश्चिम नेपालको मौलिक पहिचानसँग जोडिएको गौरा पर्व मंगलबारदेखि विधिवत् सुरु भएको छ। भाद्र शुक्ल पक्ष पञ्चमीका दिन मनाइने बिरुडा पञ्चमीसँगै यस वर्षको गौरा पर्व सुरु भएको हो।

गौरा विशेषगरी सुदूरपश्चिमका पहाडी तथा ग्रामीण क्षेत्रमा श्रद्धा, आस्था, पारिवारिक सुख–समृद्धि र सामाजिक एकताको पर्वका रूपमा मनाइन्छ। पछिल्लो समय भने काठमाडौंलगायत देशका विभिन्न सहर तथा विदेशमा रहेका सुदूरपश्चिमेली समुदायले समेत सामूहिक रूपमा गौरा मनाउँदै आएका छन्।

गौरा भनेको के हो ?

गौरा हिन्दू धर्ममा भगवान् शिवकी अर्धाङ्गिनी पार्वती अर्थात् गौरीको पूजा आराधनासँग सम्बन्धित पर्व हो। हिमालयकी पुत्री पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति प्राप्त गर्न गरेको कठोर तपस्या र शिवसँगको वैवाहिक सम्बन्धसँग जोडेर यसको धार्मिक व्याख्या गरिन्छ।

स्थानीय लोकपरम्परामा भने गौरा केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई महिला, परिवार, कृषि, लोकगीत, नृत्य र सामाजिक सम्बन्धलाई जोड्ने सांस्कृतिक पर्वका रूपमा विकसित भएको पाइन्छ।

गौरा पर्वसँग जोडिएको किम्वदन्ती

गौरा पर्वसँग विभिन्न स्थानीय किम्वदन्ती र लोककथा जोडिएका छन्। प्रमुख धार्मिक मान्यताअनुसार पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति बनाउन कठोर तपस्या गरेकी थिइन्। उनको तपस्या र समर्पणबाट प्रभावित भएर शिवले उनलाई स्वीकार गरे।

त्यसैको स्मरणमा महिलाले व्रत बस्ने, शिव–गौरीको पूजा गर्ने र परिवारको सुख, शान्ति तथा श्रीमानको दीर्घायुको कामना गर्ने परम्परा रहेको मानिन्छ।

डोटेली लोकपरम्परामा गौरा पर्वसँग जोडिएका फाग तथा गीतमा शिव र गौराबीचका संवाद, माग–खोज तथा पारिवारिक प्रसङ्गलाई कथात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ। यसले धार्मिक कथालाई स्थानीय लोकजीवनसँग जोडेको छ।

बिरुडामा किन पाँच प्रकारका अन्न ?

गौरा पर्वको पहिलो दिन बिरुडा भिजाउने चलन छ। मास, कलौँ, गहत, गहुँ र गुरुस गरी पाँच प्रकारका अन्न तथा गेडागुडीलाई बिरुडा भनिन्छ।

महिलाले तामाको भाँडोलाई गोबरले लिपेर दुबो र अक्षताले सजाउँछन्। त्यसपछि पाँच प्रकारका अन्न भिजाएर गौरा पर्वको धार्मिक प्रक्रिया सुरु गरिन्छ।

बिरुडालाई गौरीको प्रसादका रूपमा लिइन्छ। पछि यही बिरुडाको प्रयोग गौरा पूजामा गरिन्छ।

बिरुडा भिजाउँदा फाग गाउने परम्परा

बिरुडा भिजाउने क्रममा महिलाले डोटेली भाषामा विशेष फाग तथा सगुन गीत गाउने गर्छन्। यी गीतमा धार्मिक विश्वाससँगै महिला जीवन, परिवार, प्रेम, विवाह र स्थानीय समाजका कथा मिसिएका हुन्छन्।

लोकसंस्कृतिका जानकारहरूका अनुसार मौखिक रूपमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यस्ता फागले सुदूरपश्चिमको मौलिक लोकसाहित्यलाई जोगाइराखेका छन्।

षष्ठीमा बिरुडा पखालिन्छ

बिरुडा पञ्चमीका दिन भिजाइएका अन्नलाई अर्को दिन अर्थात् षष्ठीमा पखाल्ने चलन छ। यसपछि गौरा पर्वका मुख्य अनुष्ठानका लागि तयारी गरिन्छ।

यस अवधिमा व्रतालु महिलाले शुद्धता र धार्मिक अनुशासनमा विशेष ध्यान दिने परम्परा छ।

सप्तमीमा बनाइन्छ गौराको प्रतिमा

गौरा पर्वको महत्वपूर्ण दिन सप्तमी हो। यस दिन धान खेतमा उम्रिएको साउँ नामक घाँसबाट गौराको प्रतिमा बनाउने परम्परा छ।

त्यसलाई विधिपूर्वक तयार पारेर गौरा घरमा भित्र्याइन्छ। गाउँघरमा यस अवसरमा महिलाहरू सामूहिक रूपमा भेला हुने र परम्परागत विधिअनुसार पूजा गर्ने गर्छन्।

अष्टमीमा हुन्छ गौराको मुख्य पूजा

अष्टमीलाई गौराष्टमी भनिन्छ। यस दिन गौरा देवीको विशेष पूजा गरिन्छ।

मङ्गलगान, अठवाली, चैत, धमारी तथा अन्य परम्परागत गीतका साथ गौरालाई नचाउने गरिन्छ। यही समयमा सुदूरपश्चिमका विभिन्न स्थानमा देउडा खेल्ने चलन पनि छ।

देउडा गौरा पर्वको सबैभन्दा आकर्षक सांस्कृतिक पक्षमध्ये एक हो। गोलाकार रूपमा महिला तथा पुरुष सहभागी भएर प्रश्न–उत्तर, प्रेम, सामाजिक विषय, इतिहास र समसामयिक घटनासम्मलाई गीतका माध्यमबाट प्रस्तुत गर्ने परम्परा छ।

महिलाले दुबधागो किन लगाउँछन् ?

गौरा पर्वमा महिलाले दुबधागो लगाउने विशेष परम्परा छ। यसलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण मानिन्छ।

कतिपय संस्कृतिविद्ले यसलाई पुरुषले लगाउने यज्ञोपवीतसँग तुलना गर्दै महिलाको धार्मिक अधिकार र सामाजिक भूमिकासँग जोडेर व्याख्या गरेका छन्।

दुबधागो लगाउँदा श्रीमान् तथा परिवारका सदस्यको दीर्घायु, स्वास्थ्य, सुख र समृद्धिको कामना गरिन्छ।

उज्याली र अन्यारी गौरा

गौरा पर्व शुक्ल तथा कृष्ण पक्ष दुवैमा पर्न सक्छ। शुक्ल पक्षमा पर्ने गौरालाई उज्याली गौरा र कृष्ण पक्षमा पर्ने गौरालाई अन्यारी गौरा भनिन्छ।

दुवैलाई पवित्र मानिए पनि उज्याली गौरालाई विशेष महत्त्व दिने परम्परा सुदूरपश्चिममा रहेको पाइन्छ।

कहाँ–कहाँ मनाइन्छ गौरा ?

गौरा पर्वको मुख्य केन्द्र सुदूरपश्चिम प्रदेश हो। विशेषगरी डडेल्धुरा, बैतडी, दार्चुला, डोटी, अछाम, बझाङ, बाजुरा, कैलाली र कञ्चनपुर लगायतका जिल्लामा यसको व्यापक प्रभाव छ।

सुदूरपश्चिमबाट बसाइँसराइ गरेर काठमाडौं, पोखरा, नेपालगञ्ज, बुटवललगायत सहरमा पुगेका समुदायले पनि सामूहिक रूपमा गौरा मनाउने गरेका छन्।

भारतका विभिन्न क्षेत्रमा रहेका सुदूरपश्चिमेली नेपाली समुदायले समेत आफ्नो मौलिक संस्कृति र परम्परालाई निरन्तरता दिँदै गौरा मनाउने गरेका छन्।

धार्मिक पर्व मात्र होइन, सामाजिक मिलनको अवसर

गौरा पर्वले परिवार र समुदायलाई एक ठाउँमा ल्याउने काम गर्छ। टाढाटाढा रहेका आफन्त घर फर्किने, नयाँ पुस्ताले पुराना संस्कार सिक्ने तथा समुदायबीच आपसी सम्बन्ध बलियो बनाउने अवसरका रूपमा पनि यसलाई लिइन्छ।

विशेषगरी देउडा र सामूहिक नृत्यले सामाजिक दूरी घटाउने तथा विभिन्न पुस्तालाई एउटै सांस्कृतिक थलोमा जोड्ने भूमिका खेल्छ।

सुदूरपश्चिमको पहिचान बनेको गौरा

गौरा पर्वमा धर्मसँगै स्थानीय भाषा, पोसाक, संगीत, लोककथा, कृषि संस्कृति र सामाजिक जीवन जोडिएको छ। त्यसैले यसलाई सुदूरपश्चिमको जीवित लोकसंस्कृतिको प्रतीकका रूपमा समेत हेर्ने गरिन्छ।

आधुनिक जीवनशैली र बसाइँसराइका कारण परम्परागत संस्कृतिमा परिवर्तन आइरहे पनि गौरा पर्वले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो मौलिक इतिहास र संस्कृतिसँग जोड्ने माध्यमको काम गरिरहेको छ।

शिव–गौरीको आराधना, परिवारको मंगलकामना

गौरा पर्वको मूल भाव शिव–गौरीप्रतिको श्रद्धा, पारिवारिक सुख–शान्ति र दीर्घायुको कामनासँग जोडिएको छ। तर यसको दायरा धार्मिक अनुष्ठानभन्दा धेरै फराकिलो छ।

बिरुडाको सुगन्ध, डोटेली फाग, गौराको पूजा, दुबधागो, अठवाली र देउडाको रौनकसँगै सुदूरपश्चिमले आफ्नो इतिहास, स्मृति र सामूहिक पहिचानलाई हरेक वर्ष पुनःजीवित गर्ने गर्छ।

यस अर्थमा गौरा एउटा पर्व मात्रै होइन—सुदूरपश्चिमको पुस्तौँदेखि पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको जीवित संस्कृति हो।