आज कुशे औँसी र बुबाको मुख हेर्ने दिन : कुशदेखि पितृसम्मको धार्मिक कथा

काठमाडौं । भाद्र कृष्ण औँसी अर्थात् कुशे औँसी नेपाली सनातन परम्परामा कुशको धार्मिक महत्वसँगै बुबाप्रति श्रद्धा र पितृस्मरण गर्ने विशेष दिनका रूपमा मनाइन्छ। यही कारण यस दिनलाई ‘बुबाको मुख हेर्ने दिन’, ‘पितृसम्मान दिवस’ तथा ‘गोकर्णे औँसी’ समेत भनिन्छ। यस दिन जीवित बुबालाई सम्मान गर्ने र दिवंगत पितापुर्खाको सम्झनामा तर्पण तथा श्राद्ध गर्ने दुई छुट्टाछुट्टै परम्परा एउटै तिथिमा जोडिएका छन्।

कुशे औँसीको किंवदन्ती

कुशलाई वैदिक परम्परामा अत्यन्त पवित्र वनस्पति मानिन्छ। पौराणिक कथाअनुसार भगवान् विष्णुले वराह अवतार लिएर पृथ्वीलाई जलबाट उद्धार गरेपछि शरीरमा लागेको पानी झट्काउँदा उहाँका शरीरका रौँ पृथ्वीमा खसे र त्यहीबाट कुश उत्पत्ति भएको मान्यता छ। त्यसैले कुशलाई भगवान् विष्णुसँग सम्बन्धित पवित्र वनस्पतिका रूपमा लिइन्छ।

धार्मिक मान्यताअनुसार कुशे औँसीका दिन विधिपूर्वक उखेलिएको कुश वर्षभरि देवकार्य तथा पितृकार्यमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। पूजा, संकल्प, तर्पण, श्राद्ध तथा विभिन्न धार्मिक कर्ममा कुशको प्रयोग गरिन्छ। यही कारण यस दिन घर–घरमा नयाँ कुश भित्र्याउने परम्परा रहेको छ।

बुबाको मुख हेर्ने परम्परा कसरी जोडियो?

कुशे औँसीसँग जोडिएको अर्को प्रमुख परम्परा हो बुबाको सम्मान। ‘पितृदेवो भव’ अर्थात् पितालाई देवतासमान मान्ने वैदिक भावनाअनुसार छोराछोरीले यस दिन जीवित बुबालाई मनपर्ने खाना तथा मिठाई खुवाउने, नयाँ कपडा वा उपहार दिने र आशीर्वाद लिने चलन छ।

तर बुबा बितिसकेकाहरूका लागि यो दिनको स्वरूप फरक हुन्छ। उनीहरू पवित्र तीर्थस्थलमा पुगेर दिवंगत बुबाको नाममा तर्पण, पिण्डदान, श्राद्ध तथा सिदादान गर्ने गर्छन्। यसरी एउटै दिनले जीवित बाबुप्रति सम्मान र दिवंगत पितृप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने अवसर दिन्छ।

यसलाई केवल ‘बुबाको मुख हेर्ने दिन’ भनेर बुझ्दा कुशे औँसीको धार्मिक पक्ष अधुरो हुन्छ। यो वास्तवमा पितृप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने र परिवार तथा वंशप्रतिको स्मरण जोड्ने पर्वका रूपमा पनि स्थापित छ।

गोकर्णमा किन लाग्छ ठूलो मेला?

कुशे औँसीमा काठमाडौंको गोकर्णेश्वर महादेव मन्दिर परिसरमा विशेष मेला लाग्छ। गोकर्ण क्षेत्रलाई धार्मिक रूपमा उत्तरगयासमेत भनिन्छ। त्यसैले यस दिन गोकर्णेश्वरमा दिवंगत बुबाको नाममा तर्पण, पिण्डदान र सिदादान गर्न ठूलो संख्यामा भक्तजन पुग्छन्। यही कारण भाद्र कृष्ण औँसीलाई गोकर्णे औँसी पनि भनिन्छ।

गोकर्णमा कुशे औँसीका दिन पितृलाई जलदान, सिदादान तथा पिण्डदान गरेमा पितृले मोक्ष प्राप्त गर्ने तथा कुलको कल्याण हुने धार्मिक विश्वास छ। कतिपय धार्मिक मान्यतामा यहाँ श्राद्ध गर्दा २१ कुलसम्मका पितृ तर्ने विश्वाससमेत रहेको उल्लेख पाइन्छ।

बेत्रावतीमा पनि विशेष मेला

कुशे औँसीमा अर्को महत्वपूर्ण धार्मिक स्थल रसुवा र नुवाकोटको सङ्गमस्थल बेत्रावती हो। यहाँ पनि दिवंगत बुबाको नाममा तर्पण, पिण्डदान, श्राद्ध तथा सिदादान गर्न श्रद्धालुहरू पुग्ने गर्छन्। बेत्रावतीलाई पनि पितृकार्यका लागि महत्वपूर्ण तीर्थस्थलका रूपमा लिइन्छ।

यस दिन गोकर्णेश्वर र बेत्रावतीमा मात्र नभई विभिन्न स्थानीय तीर्थस्थलमा समेत पितृको सम्झनामा धार्मिक कर्म गर्ने चलन छ। तर विशेष ठूलो मेला लाग्ने प्रमुख स्थलका रूपमा गोकर्णेश्वर र बेत्रावतीलाई स्रोतहरूले स्पष्ट रूपमा उल्लेख गरेका छन्।

कुशे औँसीको सन्देश

कुशे औँसीले नेपाली समाजमा एउटा महत्वपूर्ण सन्देश बोकेको छ—बुबा जीवित हुँदा सम्मान गरौँ, दिवंगत भइसकेका छन् भने श्रद्धापूर्वक सम्झौँ।

त्यसैले यो पर्व केवल एउटा धार्मिक तिथि वा कुश घरमा भित्र्याउने दिन मात्र होइन। यसले सन्तानलाई आफू जन्मिनु, हुर्किनु र जीवनको बाटो पाउनुमा बाबुआमा तथा पुर्खाको योगदान सम्झाउने अवसरसमेत दिन्छ।

कुशको पवित्रतादेखि पितृको सम्झनासम्म जोडिएको यही परम्पराले भाद्र कृष्ण औँसीलाई नेपाली समाजको श्रद्धा, कृतज्ञता र पारिवारिक सम्बन्धको विशेष पर्व बनाएको छ।